Từ ngàn đời nay, trong tâm thức của người Việt Nam luôn in sâu câu ca “Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ”. “Mẹ” ở đây chính là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, bậc “Mẫu nghi thiên hạ” đứng đầu hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Đối với dòng họ Phạm Việt Nam, tháng Ba âm lịch hàng năm không chỉ là dịp tưởng nhớ công đức của Thánh Mẫu mà còn là niềm tự hào to lớn khi trong lần giáng trần đầu tiên, vị nữ thần tối linh ấy đã chọn hóa thân thành người con gái mang dòng máu họ Phạm.
Lần giáng sinh đầu tiên: Niềm tự hào mang tên Phạm Tiên Nga
Theo các nguồn thần tích, gia phả và truyền thuyết, vào đầu thời nhà Hậu Lê, tại ấp Quảng Nạp, xã Vỉ Nhuế, phủ Nghĩa Hưng, trấn Sơn Nam (nay là thôn Vỉ Nhuế, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định), có ông Phạm Huyền Viên – một người con của dòng họ Phạm hiền lành, tu nhân tích đức kết duyên cùng bà Đoàn Thị Hằng.
Dù đã ngoài 40 tuổi chưa có mụn con, nhưng nhờ phúc đức tày gang, vào đêm mùng 6 tháng 3 năm Quý Sửu (1433), giữa lúc trời quang mây vàng, ánh hào quang rực rỡ, bà Hằng đã hạ sinh một người con gái mang tiên cốt, được đặt tên là Phạm Tiên Nga. Tương truyền, bà vốn là con gái thứ hai của Ngọc Hoàng Thượng Đế giáng trần.
Là một người con gái họ Phạm, Phạm Tiên Nga nổi tiếng với dung mạo xinh đẹp, tài nữ công gia chánh đảm đang và tấm lòng hiếu thảo trọn vẹn. Sau khi cha mẹ qua đời, bà để tang ba năm rồi dành cả cuộc đời đi chu du làm việc thiện, cứu nhân độ thế. Bà đã dốc tiền của và công sức giúp dân đắp đê Đại Hà ngăn nước, xây dựng 15 cây cầu đá, khơi ngòi dẫn nước tưới tiêu, chữa bệnh cho người nghèo và cấp lương bổng khuyến khích con em nhà nghèo học hành.
Đặc biệt, sử sách ghi lại rằng vào tháng 9 năm Nhâm Thìn (1472), bà đã trở về quê cũ cùng các anh chị em tu sửa đền thờ Tổ họ Phạm khang trang, bề thế (dấu tích đền thờ hiện vẫn còn ở phía nam xóm Đình, thôn La Ngạn). Sự kiện này là minh chứng rõ nét cho tấm lòng luôn hướng về tổ tiên, cội nguồn của vị Mẫu nghi thiên hạ.
Ngày 2 tháng 3 năm Quý Tỵ (1473), Phạm Tiên Nga hóa thần về trời ở tuổi 40. Để ghi nhớ công ơn bà, nhân dân đã lập đền thờ tại quê cha (Phủ Đại La Tiên Từ) và quê mẹ (Phủ Quảng Cung – Phủ Nấp).
Lần giáng sinh thứ hai và dấu ấn tại Phủ Chính Phủ Dầy
Vì vẫn nặng lòng thương nhớ quê hương và cha mẹ ở cõi trần, năm Đinh Tỵ (1557), Mẫu Liễu Hạnh tiếp tục giáng sinh lần thứ hai tại thôn An Thái, xã Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định với tên gọi Lê Giáng Tiên (Lê Thị Thắng). Bà kết duyên cùng ông Trần Đào Lang và hóa về trời vào ngày 3 tháng 3 năm Đinh Sửu (1577) khi mới vừa 21 tuổi.
Nơi Mẫu giáng sinh lần thứ hai nay chính là thôn Tiên Hương thuộc Quần thể di tích Phủ Dầy. Phủ Chính Phủ Dầy ngày nay được xây dựng khang trang trên chính nền nhà cũ của Mẫu khi xưa, khu vườn phía sau phủ cũng là nơi Mẫu thường ra gẩy đàn, ngâm thơ. Đây không chỉ là nơi thờ chính của Thánh Mẫu Liễu Hạnh mà còn là trung tâm của mọi hoạt động văn hóa tín ngưỡng quan trọng.
Lễ hội Phủ Dầy năm 2026: Hướng về nguồn cội
Hằng năm, Lễ hội Thánh Mẫu Liễu Hạnh được tổ chức long trọng vào đầu tháng 3 Âm lịch – gắn liền với ngày hóa của Bà. Đây là dịp để hàng triệu du khách thập phương hành hương về nguồn, tri ân công đức của vị Mẹ hiền từ bi.
Đáng chú ý, Lễ hội Phủ Dầy năm nay sẽ diễn ra từ ngày 19/4 đến ngày 24/4/2026 (tương ứng với những ngày đầu tháng 3 Âm lịch). Trong khuôn khổ sự kiện, Phủ Chính Phủ Dầy – trung tâm của quần thể di tích – sẽ diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, tâm linh và nghi lễ trọng thể, thu hút sự quan tâm của đông đảo bá tánh.
Đối với bà con dòng họ Phạm Việt Nam, việc tham dự Lễ hội Phủ Dầy và dâng nén tâm nhang tại Phủ Chính không chỉ là hành động tôn vinh tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống của dân tộc, mà sâu xa hơn, đó là sự tri ân thiêng liêng hướng về tiên tổ, tưởng nhớ đến người con gái xuất chúng của dòng họ – Thánh Mẫu Phạm Tiên Nga.
Hội đồng dòng họ Phạm Việt Nam kính mời các chi họ, anh em, con cháu họ Phạm trên mọi miền Tổ quốc cùng sắp xếp thời gian để về chiêm bái, trẩy hội Phủ Dầy trong dịp lễ hội lớn sắp tới (19/4 – 24/4/2026). Dâng hương lễ Mẫu là để cầu nguyện cho quốc thái dân an, và cũng là để cầu xin Thánh Mẫu che chở, ban phúc lộc, bình an, vượng khí cho hàng vạn con cháu họ Phạm muôn đời!
